اسلام تايمز 27 خرداد 1399 ساعت 11:51 https://www.islamtimes.org/fa/article/868917/بحران-لیبی-بازیگران-اهداف-پیامدها -------------------------------------------------- عنوان : بحران لیبی، بازیگران، اهداف و پیامدها -------------------------------------------------- اسلام تایمز: حضور مستقیم قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه­ای در بحران لیبی هر روز پُررنگ‌تر می­شود؛ این موضوع، توازنی نوبنیاد از قدرت‌های تأثیرگذار در آفریقا را شکل داده است که می‌تواند چشم‌اندازی متفاوت از آینده این قاره ترسیم کند. متن : بعد از پیروزی انقلابِ لیبی و کشته شدن معمر قذافی، مردم این کشور در سال ۲۰۱۲ پای صندوق های رأی، نمایندگان نهادی به نام کنگره ملی لیبی را برگزیدند و خواهان اجرای قوانین اسلامی در این کشور شدند. وجود قبایل مختلف در این سرزمین زمینههای اختلافات اجتماعی را در دوران بعد از قذافی ایجاد کرد، این موضوع در کنار ناکارآمدی کنگره لیبی در اداره کشور، عدم توفیق در شکل دادن به یک نیروی نظامی متحد و کارآمد و گسترش ناامنی در کشور سبب شد تا زمینه برای ظهور خلیفه حفتر به عنوان یک فرد نظامی قدرتمند فراهم شود[۲]. اکنون مردم این کشور میان دو دولت وفاق در طرابلس و حکومت طبرق و ارتش ملی لیبی سرگردان اند و شاهد این هستند که کشورشان به عرصه تاخت وتاز قدرت های منطقه ای و فرامنطقهای تبدیل شده است. پیشینه تاریخی نشان داده است که بی ثباتی در لیبی و شمال آفریقا می تواند بر مسائل راهبردی غرب آسیا ازجمله نفت و گاز، بنیادگرایی دینی و مسئله فلسطین اثرگذار باشد. این نوشتار در تلاش است تا بتواند تصویری روشن از اتفاقات در لیبی ارائه دهد و با نگاه به عملکرد بازیگران این بحران به اهداف و پیامدهای پیش ِروی قاره آفریقا بپردازد. ۱-لیبی و آنچه در آن می گذرد مردم لیبی در فوریه ۲۰۱۱ دست به قیام زدند. انقلابی مردمی که با دخالت قدرت های اروپایی از اهداف خود منحرف شد و این کشور را به ورطه بی ثباتی انداخت. در حال حاضر لیبی از زمان سقوط قذافی رهبر این کشور تاکنون نزدیک به هشت سال است که دچار بی ثباتی، انشقاق اجتماعی و ناامنی شده است. این کشور که زمانی یک وزنه تأثیرگذار در جهان اسلام به شمار می رفت، اکنون به عرصه رقابت و درگیری بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای تبدیل شده است. دولت الوفاق در طرابلس به ریاست فایز السراج و حکومت طبرق و ارتش ملی لیبی به فرماندهی خلیفه حفتر هر دو مدعی حکومت بر لیبی هستند. دولت سراج که از دسامبر ۲۰۱۵ زمام امور را در طرابلس به دست گرفت، علاوه بر حمایت سازمان ملل از حمایت ترکیه، قطر، الجزایر، ایتالیا، آمریکا و اتحادیه اروپا نیز برخوردار است. اما حفتر تنها از حمایت عربستان، مصر، امارات، فرانسه، قبرس، یونان و روسیه سود می برد[۳]. اکنون بیش از چند ماه است که حفتر با حمایت و پشتیبانی مصر، عربستان، امارات و فرانسه حملات گسترده ای را برای تصرف غرب لیبی و طرابلس آغاز کرده است. برخی منابع از توافق مصر و امارات برای استقرار جنگنده های رافائل و اف ۱۶ در یک پایگاه هوایی در غرب مصر برای حمایت از حفتر خبر داده اند[۴]. با گزارش کمیته تحریم لیبی در شورای امنیت و نیز انتشار تصاویر سربازان دیگر کشورها از جبهه درگیری ها در منطقه طبرق لیبی، صحت ادعاها مبنی بر مشارکت نیروهای خارجی در درگیری های لیبی و نیروهای خلیفه حفتر را به اثبات رسیده است.[۵] از سوی دیگر مجلس ترکیه در دی ماه ۹۸ با لایحه مجوز اعزام نیروی نظامی برای حمایت از دولت الوفاق در راستای توافقنامه امنیتی- نظامیِ طرابلس_آنکارا موافقت کرد و رأی به استقرار و اعزام نیروهای این کشور به لیبی داد. ترکیه از سویی با استقرار نیروهای ارتش این کشور در طرابلس به حمایت از الوفاق می پردازد و از سوی دیگر با انتقال نیروهای شبه نظامی درگیر در شمال سوریه به لیبی در تلاش است تا توازن قوا را به نفع دولت السراج تغییر دهد. این حمایت ها باعث شد تا دولت الوفاق علاوه بر بخش هایی از ترهونه، پایگاه هوایی الوطیه را نیز از نیروهای حفتر باز پس بگیرد. با توجه به صحنه تحولات به نظر می رسد، تقابل کشورهای خارجی در لیبی به مرحله حادتری رسیده است، به گونه ای که هرچند ضعیف اما امکان درگیری مستقیم بین نیروهای آن ها نیز دور از ذهن نیست[۶]. ۲-چشم انداز بحران لیبی اکنون به نظر می رسد جنگ داخلی لیبی به عرصه ای جدید برای عقده گشایی رقبای منطقه ای تبدیل شده است. ترکیه که در استراتژی بلندمدت خود تاکنون راهبرد افزایش نفوذ در آفریقا را برای آینده خود ترسیم کرده و منافع خود را در شمال آفریقا و دریای مدیترانه درخطر می بیند، اکنون دنبال افزایش حضور نظامی خود در این منطقه است. لذا بعد از اعلام حمایت از الوفاق، پیمان توافقنامه ی دریایی را با این دولت امضا کرد که در برابر همکاریهای رژیم صهیونیستی، مصر و یونان برای اکتشاف گاز در منطقه مدیترانه دیواری نامرئی ایجاد کند[۷]. درواقع اردوغان با امضای توافقنامه های امنیتی و دریایی تلاش کرد تا از منافع خود در حوزه لیبی و آب های این منطقه محافظت کند. در جبهه مقابل، عربستان و امارات بر سر مسائل مختلف منطقه و بحران قطر با ترکیه اختلاف نظر گسترده ای دارند لذا تلاش امارات و عربستان برای تقویت حضور خود در لیبی و حمایت از نیروهای خلیفه حفتر جدای از تمام آنچه گفته شد، در رقابت با ترکیه و خالی نکردن میدان در برابر این کشور نیز صورت می گیرد. اما موضوع رقابت منطقه ای باعث نشده است که این دو جبهه به رویارویی مستقیم روی آورند. هرچند حمله به نیروهای ارتش ترکیه توسط نیروهای حفتر می توانست به عنوان جرقه ای برای رویارویی مستقیم نیروهای خارجی در لیبی مطرح شود[۸]، اما درنهایت به نظر می رسد تمام کشورهای درگیر در بحران لیبی از رویارویی مستقیم پرهیز می کنند و در تلاش اند تا با تجهیز نیروهای نیابتی خود در جنگ به پیروزی برسند[۹]. این موضوع می تواند بر دو مسئله بحران یمن و مسئله فلسطین در کنار آینده اخوان المسلمین و نیروهای بنیادگرای دینی تأثیرگذار باشد. امکان سنجی مداخله امارات و عربستان در لیبی و تأثیر آن بر بحران یمن و مسئله فلسطین حضور امارات و عربستان به عنوان حامیان خلیفه حفتر باعث شده است تا بحران یمن نیز به نفع انصارالله پیش برود. این دو کشور به عنوان حامیان اصلی دولت مستعفی یمن، اکنون با فرسایشی شدن جنگ در یمن، کاهش قیمت نفت در روزهای گذشته و بحران اقتصادی بین المللی ناشی از کرونا در تلاش اند تا مسئله یمن را به نحوی مسکوت قرار دهند، در حال حاضر اما امارات با استفاده از شبه نظامیان جنوبی توانسته است تا موازنه قدرت را در جنوب یمن به نفع نیروهای تجزیه طلب سوق دهد، از سوی دیگر پیروزی های انصار الله در عرصه میدانی نشان از تضعیف مواضع نیروهای موردحمایت عربستان در یمن دارد[۱۰]. در حال حاضر کاهش قیمت نفت می تواند عربستان را با کسری بودجه ۱۷۰ میلیارد دلاری مواجه کند. این موضوع در کنار بحران کرونا، جنگ یمن، دخالت در جنگ لیبی، باج گیری های امنیتی آمریکا، ورود در دور باطل رقابت با ایران و اختلافات درونی خاندان سعودی بر تاب آوری این کشور تأثیر می گذارد و شاید کمی خوش بینانه باشد که عربستان را بتوان به عنوان بازیگر قدرتمندی در بحران یمن برشمرد. در مسئله فلسطین، عربستان و امارات کشورهایی هستند که به دنبال عادی سازی روابط خود با رژیم صهیونیستی هستند. ترکیه نیز روابط سیاسی و اقتصادی مستحکمی با رژیم اشغالگر قدس دارد. هرچند توافقنامه دریایی میان ترکیه و دولت الوفاق باعث اعتراضاتی از سوی رژیم صهیونیستی شده است، اما بحران لیبی و پیروزی هریک از طرفین می تواند لیبی را حداقل نسبت به آرمان فلسطین بی تفاوت سازد و یا با نفوذ طرف های درگیر در بحران به جرگه کشورهای حامی عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی سوق پیدا کند، هرچند این موضوع در میان ملت لیبی عواقب قابل توجهی دارد. عربستان و امارات بر سر مسائل مختلف منطقه و بحران قطر با ترکیه اختلاف نظر گسترده ای دارند لذا تلاش امارات و عربستان برای تقویت حضور خود در لیبی و حمایت از نیروهای خلیفه حفتر در رقابت با ترکیه و خالی نکردن میدان در برابر این کشور نیز صورت می گیرد تأثیر بحران لیبی بر آینده اخوان المسلمین و نیروهای مذهبی در منطقه دولت الوفاق گرایشات اخوانی دارد، ترکیه و قطر نیز خود را به عنوان مهم ترین حامی جریان های اخوانی در جهان اسلام می دانند. بنابراین علاوه بر منافع اقتصادی، این مسئله نیز یکی از دلایل مهم حمایت از دولت الوفاق به شمار می آید. از طرفی تفکر اخوانی یکی از رقبای تفکر سلفی به سردمداری عربستان سعودی است. با نگاه به رویکرد دینی، پیروزی هریک از طرفین در این بحران می تواند در آیندهی نیروهای اخوانی و سلفی در منطقه تأثیر به سزایی بگذارد، در صورت پیروزی دولت الوفاق به نظر می رسد که اندیشه اخوان می تواند نقش پررنگ تری در معادلات آفریقا بازی کند؛ این موضوع در صورت پیروزی خلیفه حفتر نیز می تواند برای اندیشه سلفی صدق کند. اما آنچه می توان تا حدودی بر آن اتفاق نظر داشت این است که لیبی بعد از بحران به پایگاهی برای اندیشه اخوان و یا سلفی وهابی بدل شود. ۳-ایران و بحران لیبی درگیری ترکیه و عربستان در بحران لیبی به عنوان دو رقیب ایران در منطقه از یکسو می تواند باعث افزایش تأثیرگذاری ایران در منطقه شود، اما پیروزی هر یک از طرفین در لیبی باعث خواهد شد تا ایران برای تأثیرگذاری خود در شمال آفریقا با مشکل روبه رو شود. ایران باید انتخاب کند که برای داشتن سهم در آینده لیبی با ترکیه و یا با عربستان و امارات پای میز مذاکره بنشیند. هرچند به نظر می رسد پیروزی دولت الوفاق می تواند هزینه های کمتری را بر ایران تحمیل کند. لیبی کشوری با منابع سرشار است که علاوه بر انقلاب، اکنون درگیر جنگ داخلی است که در پسابحران احتیاج به بازسازی خواهد داشت و ایران می تواند با انتخاب میان دولت الوفاق و حفتر در این عرصه وارد شود. ایران نباید از ظرفیتی که در آینده، مجمع گازی مدیترانه شرقی با محوریت ترکیه می تواند برای صادرات به اروپا ایجاد کند غافل شود. ایران یکی از کشورهای دارنده بیشترین ذخایر گازی در جهان است و تلاش دارد تا گاز خود را به اروپا صادر کند، بنابراین تشکیل این مجمع می تواند به مثابه تهدیدی علیه منافع اقتصادی کشورمان محسوب شود. ایران نباید اجازه دهد، لیبی به پایگاهی برای ترویج تفکرات سلفی و وهابی بدل شود. ایران با استفاده از افکار عمومی مردم لیبی، باید تلاش کند تا لیبی در مسئله فلسطین در جرگه حامیان ملت مظلوم فلسطین باقی بماند و از عادی سازی روابط میان این کشور و رژیم صهیونیستی جلوگیری کند. جمع بندی با آغاز جنگ داخلی در لیبی، این کشور با چالش ثبات و امنیت روبه رو است، این موضوع باعث شد تا کشورهای فرامنطقهای به حمایت از دو جریان الوفاق و نیروهای خلیفه حفتر وارد عرصه این بحران شوند. عربستان، امارات، قطر و ترکیه به عنوان کشورهای تأثیرگذار در این بحران در تلاش اند تا بتوانند از منافع خود دفاع کنند، هرچند به نظر میرسد آن ها سعی دارند تا به طور مستقیم وارد جنگ نشوند و با تجهیز نیروهای نیابتی خود به پیروزی برسند. به نظر می رسد پیروزی دولت الوفاق باعث می شود تا لیبی به پایگاهی جدید برای گسترش تفکر اخوانی در منطقه آفریقا بدل شود اما آنچه در این میان برای ایران باید اهمیت داشته باشد تلاش برای تبدیل نشدن لیبی به پایگاهی برای گسترش تفکر سلفی و یا کشوری در مسیر عادی سازی روابط با رژیم صهیونیستی است. هرچند پیروزی هر یک باعث می شود ایران برای بسط نفوذ خود با مشکل روبه رو شود، اما کامیابی دولت الوفاق برای ایران می تواند هزینه کمتری داشته باشد. ایران باید خود را برای دوران گذار لیبی از بحران آماده کند، زیرا لیبی کشوری ثروتمند است که جنگ و انقلاب، این کشور را به بازسازی فوری در دوران پسابحران نیازمند خواهد کرد. عماد اصلانی مناره بازاری/ کارشناس مسائل سیاسی منابع و پی نوشت ها [۱] دانشجوی دکترای روابط بین الملل [۲] علی خوانساری، رؤیای آرامش در لیبی، اندیشکده راهبردی تبیین، منتشرشده در تاریخ، ۴ اسفند ۱۳۹۸، قابل بازیابی در پیوند زیر: tabyincenter.ir/35752 [۳] خبرگزاری ایرنا، پنج کشور با بیانیه مشترک اعزام نیروی نظامی ترکیه به لیبی را محکوم کردند، منتشرشده در تاریخ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۹، قابل بازیابی در پیوند زیر: www.irna.ir/news/83784412/ [۴]خبرگزاری آناتولی، دیدار ماکرون و حفتر در فرانسه، منتشرشده در ۹ مارس ۲۰۲۰، قابل بازیابی در پیوند زیر: www.aa.com.tr/fa/ 1760034 [۵] خبرگزاری آناتولی، سازمان ملل: دو شرکت اماراتی مزدوران نظامی غربی به لیبی اعزام کرده اند، منتشرشده در ۱۶ می ۲۰۲۰، قابل بازیابی در پیوند زیر: www.aa.com.tr/fa/ 1842905 [۶] خبرگزاری العالم، تسلط نیروهای دولت وفاق ملی لیبی بر پایگاه هوایی الوطیه، منتشرشده در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۹، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://fa.alalamtv.net/news/4935966 [۷] الیاس واحدی، مداخله ترکیه در بحران لیبی، موسسه مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، منتشر شده در ۲ بهمن ۱۳۹۸، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://tisri.org/?id=r3l9zlgw [۸] بوابه الافریقیا الاخباریه، الجیش اللیبی: نحتفظ بجثث ۴ من المرتزقه الأتراک وقیادی سوری، منتشر شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۰، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://www.afrigatenews.net/a/249028 [۹] روسیا الیوم، ناشطون: ترکیا جندت ۱۱ ألف مرتزق للقتال فی لیبیا، منتشرشده در ۵ می ۲۰۲۰، قابل بازیابی در پیوند زیر: https://arabic.rt.com/middle_east/1110852 [۱۰] احد نوری اصل، آینده پیشروی انصار الله در جبهه داخلی؛ مزایا و معایب آن، اندیشکده راهبردی تبیین، منتشرشده در تاریخ،۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۹، قابل بازیابی در: http://tabyincenter.ir/36955